منطق

این برنامه تربیتی یک برنامه آموزشی کامل در زمینه “منطق” برای دانش‌آموزان مقطع دهم است. هدف اصلی، آموزش تفکر صحیح و تقویت توانایی تشخیص ادعاهای بی‌اساس از استدلال‌های معتبر در زندگی روزمره و به ویژه در فضای مجازی است. محتوای آموزشی بر اساس کتاب‌های معتبر منطق مانند “منطق مظفر” و “منطق خندان” تنظیم شده و به بخش‌های مشخصی از علم منطق بسنده کرده است.

 

روش آموزشی، فعال و اکتشافی است؛ به این معنا که از دانش‌آموزان انتظار می‌رود با مشارکت در حلقه‌های گفت‌وگو و پاسخ به زنجیره سوالات هدفمند، خود قواعد تفکر را کشف کنند. این برنامه تربیتی در ده مرحله اجرایی طراحی شده که در ادامه به خلاصه هر مرحله پرداخته می‌شود.

 

مرحله اول (شناخت ادعا و استدلال): این مرحله پایه و اساس کار را تشکیل می‌دهد. با طرح سوالاتی درباره کارکرد قوه تفکر، ضرورت تفکر منطقی برای دانش‌آموزان روشن می‌شود. سپس مفاهیم بنیادی “ادعا” (نظر یا گزاره‌ای که نیاز به اثبات دارد) و “استدلال” (دلایل ارائه شده برای اثبات یک ادعا) به طور دقیق تعریف و با مثال‌های متعدد از هم تفکیک می‌شوند. خروجی این جلسه، توانایی تشخیص ادعا از استدلال در جملات روزمره است.

 

مرحله دوم (تمرین با فیلم): برای تثبیت مفاهیم آموخته شده، فیلم “۱۲ مرد خشمگین” پخش می‌شود. از دانش‌آموزان خواسته می‌شود در حین تماشای فیلم، ادعاها و استدلال‌های مطرح شده توسط شخصیت‌ها را شناسایی کنند. این کار باعث می‌شود قدرت استدلال در یک موقعیت دراماتیک و تاثیرگذاری آن بر تغییر عقاید را به طور عینی مشاهده کنند.

 

مرحله سوم (آشنایی با استقراء): در این مرحله، اولین صورت استدلال، یعنی “استقراء” معرفی می‌شود. استقراء، استدلالی است که از موارد جزئی به یک حکم کلی می‌رسد. این روش به دو نوع “تام” (بررسی تمام موارد) و “ناقص” (بررسی برخی موارد) تقسیم می‌شود. دانش‌آموزان با نقد مثال‌های مختلف، به این درک می‌رسند که استقراء ناقص، اگرچه پرکاربرد است، اما نتیجه‌ای قطعی و یقینی ارائه نمی‌دهد.

 

مرحله چهارم (آشنایی با تمثیل): دومین صورت استدلال یعنی “تمثیل” آموزش داده می‌شود. در تمثیل، به دلیل شباهت بین دو چیز، حکم یکی به دیگری نسبت داده می‌شود. با تحلیل مثال‌های گوناگون، دانش‌آموزان ضعف این روش استدلال را درک می‌کنند و می‌فهمند که صرف شباهت، دلیل محکمی برای تسری یک حکم نیست.

 

مرحله پنجم (تمرین با مناظره): برای تسلط بر دو روش استقراء و تمثیل، بخش اول یک فیلم مناظره پخش می‌شود. دانش‌آموزان باید انواع استدلال‌های به کار رفته توسط طرفین مناظره را تشخیص دهند. سپس با یک آزمون نوشتاری، مهارت خود را در شناسایی این استدلال‌ها در مثال‌های متنوع محک می‌زنند.

 

مرحله ششم (ورود به قیاس و قضایا): این مرحله مقدمه‌ای برای آموزش صحیح‌ترین صورت استدلال، یعنی “قیاس” است. ابتدا مفهوم “قضیه” (جمله‌ای که قابل راست یا دروغ بودن است) و اجزای آن یعنی “موضوع”، “محمول” و “رابط” توضیح داده می‌شود. سپس قضایا از نظر کیفیت (موجبه یا سالبه) و کمیت (کلی یا جزئی) دسته‌بندی می‌شوند.

 

مرحله هفتم (آشنایی با قیاس اقترانی): در این جلسه، قیاس به عنوان معتبرترین روش استدلال معرفی می‌شود. قیاس اقترانی استدلالی است که از دو مقدمه (صغری و کبری) یک نتیجه قطعی به دست می‌آید. مفاهیم “حد وسط” (عنصر مشترک در دو مقدمه)، “صغری” و “کبری” آموزش داده می‌شود. در ادامه، بخش دوم فیلم مناظره برای تشخیص استدلال قیاسی استفاده می‌شود.

 

مرحله هشتم (شکل اول قیاس): این جلسه به تشریح “شکل اول” قیاس که کاربردی‌ترین شکل آن است، می‌پردازد. شرایط عمومی قیاس (مانند لزوم موجبه بودن حداقل یکی از مقدمات) و شرایط خصوصی شکل اول (موجبه بودن صغری و کلی بودن کبری) به تفصیل شرح داده می‌شود. رعایت این شرایط برای به دست آوردن نتیجه‌ای صحیح و یقینی ضروری است.

 

مرحله نهم (تمرین نهایی استدلال): در این مرحله، با یک آزمون جامع، تسلط دانش‌آموزان بر همه روش‌های استدلالی آموخته شده (استقراء، تمثیل و قیاس) سنجیده می‌شود. آن‌ها باید انواع استدلال را تشخیص داده و صحت یا سقم استدلال‌های قیاسی را با توجه به شرایط آموخته شده، تحلیل کنند. بخش پایانی فیلم مناظره نیز برای این تمرین به کار می‌رود.

 

مرحله دهم (مواد استدلال): این جلسه بر محتوای استدلال (و نه صورت آن) تمرکز دارد. “مواد استدلال” به دو دسته “نظری” (نیازمند اثبات) و “بدیهی” (بدیهی و نیازمند اثبات) تقسیم می‌شوند. دانش‌آموزان می‌آموزند که برای ساختن یک استدلال محکم، از مواد یقینی و بدیهی استفاده کنند. در پایان، یک مناظره عملی بین دانش‌آموزان برگزار می‌شود تا تمامی مهارت‌های کسب شده در قالب یک فعالیت کاربردی به نمایش گذاشته شود.

 

در مجموع، این برنامه تربیتی با رویکردی تدریجی، فعال و کاربردی، مخاطب را از شناخت اجزای تفکر (ادعا و استدلال) تا تسلط بر پیچیده‌ترین صورت استدلال (قیاس) و توجه به مواد آن پیش می‌برد و او را برای مواجهه‌ای نقادانه با دنیای پرادعای اطرافش، به ویژه فضای مجازی آماده می‌کند.